خلاقیت نوجوانان-برنامه­ های ترویج کارآفرینی در مدارس

اگر قرار است کارآفرینی در بین دانش­ آموزان ایرانی فراگیر شود، این امر نیازمند یک برنامه منسجم است که هم دولت و وزارت آموزش و پرورش و هم مدارس و خانواده­ ها باید در اجرایی شدن آن و رشد خلاقیت دانش آموزان مشارکت داشته باشند.

البته اینکه ما انتظار داشته باشیم دولت­­ها و وزارت آموزش و پرورش در بین مشغله­ های متعدد و گهگاه مزمن خود، به صورت عاجل فکری برای این امر کرده و برنامه­ ه­ای جدی را در دستور کار قرار دهند، شاید انتظاری دور از واقعیت و ایده­ آل­ گرایانه باشد.

اما از آنجایی که نقش مدارس و خانواده­ها در این حوزه بسیار مهم­تر و پررنگ­تر است، ما در این کتاب تلاش می­کنیم راهکارها و نکات کلیدی برنامه ­ریزی­ های مربوط به این حوزه مشخص سازیم تا هم مربیان و هم والدین گرامی بتوانند با بهره­ مندی از آنان برنامه­ هایی مشخص و کارآمد را برای رشد خلاقیت دانش­ آموزان خود طراحی کنند.

محتوای برنامه­ های کارآفرینی در حوزه دانش­ آموزی و مدارس :

مهمترین نکته­ ه­ای که در طرح­ ریزی برنامه­ های کارآفرینی باید با آن آشنا شویم، محتوایی است که در این برنامه (دانش آموز کارآفرین) باید مد نظر قرار گیرد.

آموزش مهارت­های کلیدی و حیاتی:

دانش­ آموزان برای ورود موثر به حوزه کارآفرینی که انشاءالله با موفقیت و سرافرازی­شان همراه شود (نه اینکه به واسطه چند شکست از این مسیر سرخورده شوند)، باید مهارت­ های عدیده­ ای را فرا گیرند.

این مهارت­ ها به آنان کمک می­کند که یک، انگیزه­ های لازم برای ورود موثر به این حوزه را کسب کنند و دوم، عملکرد خوب و موفقی را در این حوزه از خود نشان دهند.

مهارت­های مهم این حوزه باید که باید در اولویت قرار گیرد، شامل موارد زیر است:

 خودباوری:

ورود موثر به هر کاری نیازمند خودباوری و اعتماد به نفس است. از این رو دانش ­آموزان برای کارآفرین شدن باید از خودباوری لازم برخوردار شوند. اگرچه در یک رابطه رفت و برگشتی، خود کارآفرینی نیز به صورت تعاملی به تقویت خودباوری آنان کمک می­کند.

تعریف خلاصه:

خودباوری یعنی باور داشتن به توانایی­ های خود برای مواجهه با پدیده­ ها و شرایط مختلف.

تمرین­ها و راهکارهای تقویت خودباوری:

 دانش ­آموزان را تشویق کنید لباس­های تمیز و شیک بپوشند و با سر و وضعی آراسته و زیبا در محیط های مختلف حضور یابند. زیبایی و آراستگی باعث افزایش جذابیت آنها و بهبود نگرش دیگران به آنها شده و بدین واسطه اعتماد به نفس­ شان را تقویت می­کند.

ضمن اینکه از این طریق آنها یاد می­گیرند که موجود ارزشمندی هستند و باید قدر خود و ارزش­شان را بشناسند.

 هرگز شخصیت دانش­ آموزان را قضاوت نکنید حتی اگر دچار اشتباه با خطایی شدند.

بهترین روش نقد و تربیت این است که عملکرد افراد را نقد کنیم و اشتباهات­شان را به صورت صریح و با جدیت اما توام با احترام گوشزد نماییم. اینکه در هنگام اشتباه به جای نقد عملکرد، شخصیت و ارزش یک نوجوان را نقد کنیم و اعتبار او را تخریب کنیم، باعث تخریب اعتماد به نفس او می­شویم.

 در حد معقول و منطقی دانش ­آموزان را در تصمیم گیری­های خانه و مدرسه مشارکت دهید و از مسیر جویا شدن نظرات و دیدگاه­های آنها و سهیم کردن­شان در فرایند انتخاب، تصمیم­گیری و برنامه­ ریزی، به صورت عملی خودباوری­شان را تقویت کنید.

 به یاد داشته باشید که هر دانش­ آموزی شخصیت، هویت و توانمندی­های خاص خود را دارد. هرگز دانش­ آموزان و نوجوانان را با یکدیگر مقایسه نکنید. دلیلی ندارد که همه بچه­ ها در درس علوم یا ریاضی استعداد و توانایی زیادی داشته باشند.

کما اینکه بسیاری از بچه­ هایی که به ظاهر از نظر تحصیلی خیلی موفق نیستند، در حیطه کار و کاسبی بسیار استعداد و خلاقیت خوبی داشته باشند.

 نظرات و خواسته­ های خود را به عنوان خواسته­ های فراگیر به نوجوانان القا نکنید.

در بسیاری از موارد وقتی نوجوانان و دانش­ آموزان در یک حوزه عملکرد مناسبی از خود نشان نمی­دهند به دلیل آن است که به آن حوزه و فعالیت علاقه چندانی ندارد. دلیلی ندارد که فرزند شما و دانش آموز شما مثل شما فکر کند.

 به دانش­ آموزان احترام بگذارید و برای صدا کردن و خطاب قرار دادن آنها از الفاظ و صفت­های ارزشمند و نیکو استفاده کنید.

 سعی کنید به جای نقد کردن یک طرفه دانش­آموزان در موارد مختلف، نقد دو جانبه را به کار گیرید. بدین معنا که اجازه دهید آنها صحبت کنند، دلایل کارها یا حتی اشتباهات خود را توضیح دهند و …

 انگیزه:

متاسفانه به واسطه عواملی که پیشتر نیز بیان کردیم، اغلب دانش­ آموزان خیلی انگیزه چندانی برای ورود به عرصه کسب و کار و آزمودن فعالیت­های شغلی و کارآفرینی را ندارند.

در واقع آنها عادت کرده­اند که صرفاً با درس خواندن (آنهم اغلب دست و پا شکسته)، به تمام خواسته­ های خود از طریق خانواده دست یابند. از این رو یکی از مهمترین مهارت­ هایی که باید در آنها تقویت کرد، مهارت انگیزه است.

مهارت انگیزه باعث می­شود دانش ­آموزان در مرحله مطالعه و انتخاب یک رشته یا فعالیت از دقت و پشتکار بالایی بهره بگیرند و بعد از آن نیز تمام توانایی و تلاش خود را برای موفقیت بکار گیرند.

تعریف خلاصه:

انگیزه یعنی اشتیاق و تمایل درونی برای انجام و پیگیری یک کار تا رسیدن به مرحله نهایی.

راهکارهای تقویت مهارت انگیزه در دانش ­آموزان:

 باید دانش­ آموزان را آگاه کرد که تلاش کردن و مشارکت در امور و فعالیت­های مختلف چگونه به رشد آنها، تجربه­اندوزی و افزایش قابلیت­های آنان کمک می­کند.

دانش­ آموزان نباید تصور کنند که مشارکت در کارهای مختلف بیهوده است و یا هنوز برای ورود آنها به این عرصه زود است. بهترین گام نیز برای رفع این معضل آن است که از مسیر آگاهی­ بخشی آنان را با اهمیت و ضرورت کار و تلاش آشنا کنیم.

 آشنا کردن دانش­ آموزان با زندگی افراد موفق و بزرگ دنیا که از مسیر تلاش و سخت­ کوشی به ثروت، اعتبار و سعادت دست یافته و زندگی انسان­ها را به صورت محسوس و موثری تغییر و بهبود داده­اند می­تواند نقش موثری در افزایش انگیزه­­های آنان داشته باشد.

 روش برخورد و تعامل خودتان با دانش ­آموزان را اصلاح کنید و تلاش نمایید بخشی از مسئولیت­های خودشان از جمله تامین بخشی از نیازهای مالی را به عهده خودشان بگذارد.

خانواده­ های ثروتمند و موفق در کشورهای توسعه یافته، علیرغم برخورداری از منابع مالی زیاد، هرگز به شکلی که ما بیش از حد از فرزندان خود حتی فرزندان نوجوان و جوان حمایت می­کنیم، حمایت مالی نمی­کنند.

آنها می­دانند که حمایت بیش از حد جز اینکه فرزندان­شان را به افرادی بدون مسئولیت و تعهد تبدیل کند، فرجام دیگری ندارد. از این رو ارتباط خود با فرزندان­شان را به طوری تنظیم می­کنند که ضمن اعمال نظارت و حمایت واقعی و معنوی، فرزندان خودشان بخشی از مسئولیت خود را برعهده بگیرند.

برای مثال روش زیر می­تواند بسیار کارگشا باشد:

در این روش شما به فرزند خود توضیح می­دهید که تنها هزینه امور ضروری زندگیش مثل لباس، خوراک و بهداشت را تامین خواهید کرد و او اگر خواستار مثلاً خرید یک دوچرخه یا وسیله­ای غیر ضروری است، خودش باید هزینه­ آن را تامین کند.

روش دیگر این است که برخی وسایل خاص مثل رایانه را برای او بخرید اما او را توجیه کنید که تامین هزینه­ های نگهداری، تجهیز و تعمیر آن وسیله بر عهده خودش است.

یادتان باشد همین کار باعث می­شود فرزندان برای تامین نیازهای خود انگیزه کسب و کار را پیدا کنند.

موفقیت­ های دانش­ آموزان هرچند به ظاهر کوچک و ناچیز را ارج بنهید و از آنها به واسطه تلاشی که کرده­ اند قدردانی کنید.

یکی از مهمترین عواملی که باعث می­شود کودکان و نوجوانان انگیزه­های خود را از دست دهند این است که احساس می­کنند بزرگترها نسبت به موفقیت­ها و تلاش­ها حساس نیستند و به خود آنها و اقدامات­شان اهمیتی نمی­دهند.

بنابراین عکس این رویه و تقدیر از آنان به خاطر تلاش­های­شان (حتی در مواردی که به نتیجه خیلی مطلوبی ختم نشده)، در تقویت انگیزه به شدت موثر است.

 به صورت کنترل شده (به طوری که روحیه فرزندان را تخریب نکند)، درباره مشکلات­تان و تنگناهای مالی زندگی­تان با فرزندتان صحبت کنید تا دریابد که چقدر می­تواند در رفع این شرایط و بهبود وضعیت کمک حال شما باشد.

دانش ­آموزان باید بدانند که یک مصرف کننده بی­ مسئولیت نیستند و هر زمانی می­توانند از مسیر خلاقیت و تلاش به خود و خانواده ­شان کمک کنند.

اینکه ما به شکلی افراطی تمام مشکلات و چالش­ های زندگی را از آنان مخفی نگه می­داریم باعث می­شود آنها تصور کنند که زندگی بسیار ساده است و برای موفقیت نیازی به سخت­کوشی و تلاش نیست.

 مهارت حل مساله:

هر فعالیتی و هر کسب و کاری به صورت طبیعی با مشکلات و چالش­های بسیاری مواجه می­شود. افرادی که از توانایی و قدرت حل مساله برخوردار هستند، هر مشکلی را یک فرصت برای یادگیری و تجربه اندوزی قلمداد می­کنند و بدین واسطه با قدرت نسبت به رفع آن اقدام می­کنند.

اما افرادی که از این مهارت به صورت مطلوبی برخوردار نیستند، به محض مواجهه با مسایل بزرگ و نسبتاً دشوار، به سرعت انگیزه ­های خود را از دست می­دهند و اسیر ترس و ناامیدی می­شوند.

از آنجایی که نیت ما از هدایت نوجوانان به سمت کارآفرینی آن است که آنها از این مسیر قابلیت­ های خودرا کشف و شکوفا کنند، باید مهارت حل مساله را به آنان یاد دهیم تا هم احتمال موفقیت­شان را بیشتر کنیم و هم از سرخوردگی آنها جلوگیری نماییم.

تعریف خلاصه:

مهارت حل مساله یعنی توانایی شناسایی و تحلیل دقیق مشکلات و ارایه راهکارهای صحیح برای غلبه بر آنها.

با توجه به تعریفی که ارایه کردیم حل مساله دارای مراحل زیر است:

 مشاهده و ارزیابی دقیق:

برای حل هر مشکلی باید به صورت دقیق آن را شناخت.

 تحلیل و بررسی:

در این مرحله فرد اطلاعات حاصل شده را کنار هم می­گذارد تا بتواند علل شکل­گیری مشکل و ابعاد و میزان تاثیرگذار آن را به درستی شناسایی کند.

طراحی راه ­حل:

در مرحله سوم فرد با خلاقیت و تفکر راه­ حلی را برای رفع مشکل طراحی می­کند.

آزمودن راه­حل و اصلاح آن:

در گام آخر نیز فرد راه­ حل طراحی شده را به کار گرفته و در عمل چگونگی عملکرد راهکار خود را بررسی می­کند. بدیهی است که در صورت لزوم، اشکالات را نیز شناسایی و رفع می­کند.

راهکارهای تقویت مهارت حل مساله در بین دانش­ آموزان:

 بهترین روش برای تقویت حل مساله، مواجه کردن هدفمند کودکان با مسایل مختلف و درخواست از آنها برای پیدا کردن راهکار است. برای این منظور می­توان مشکلات دنیای واقعی مثل مشکلاتی که در عرصه کسب و کار برای افراد یا برندهای مختلف رخ داده به عنوان پروژه یا تکلیف برای دانش­آموزان مشخص کرد و از آنها خواست برای آن راهکار مورد نظر خود را ارایه دهند.

 به دانش­آموزان یاد دهید که صبور باشند و به عجله کردن در مواجهه با مشکلات، از صبر و تامل برای بررسی دقیق و موشکفانه استفاده کند.

همین امر نیز می­تواند به عنوان تکلیف یا پروژه در اختیار آنها قرار گیرد. برای مثال از آنها بخواهید درباره یک اتفاق که اخبار آن در رسانه­ها به صورت گسترده منعکس شده تحقیق کنند.

 به دانش ­آموزان یاد دهید که به جای یافتن راه­ حل های سریع به دنبال یافتن راهکارهای موثر و قدرتمند باشند.

به یاد داشته باشید که نوجوانان به صورت ذاتی اغلب علاقه دارند به سرعت مسایل مختلف را کنار زده و به سراغ کارهای مورد علاقه خود بروند. توجیه کردن آنها درباره اهمیت یافتن راهکارهای کارآمد (اگرچه ممکن است نیاز به زمانی بیشتری داشته باشند) بسیار مفید است.

 درباره مشکلات خودتان و اینکه چگونه با آنها مواجه شده و آنها را کنار زده­اید با فرزند خود صحبت کنید. ضمن اینکه گهگاه می­توانید از او بپرسید که از اگر جای شما بود چه واکنشی نشان می­داد.

به دانش ­آموزان تاکید کنید که نباید همیشه تنها با دانش و اطلاعات خود تکیه کنند و گهگاه لازم است که در مرحله شناخت و طراحی راه­حل از نظرات دیگران نیز بهره بگیرند.

گفتگو و مذاکره:

یکی از مهارت­های مهم در عرصه کارآفرینی مهارت گفتگو و مذاکره است. این مهارت به دانش­ آموز کارآفرین کمک می­کند که خواسته­ های خود را دنبال کرده، دیگران را با خود برای نیل به اهدافش همراه ساخته و کارها و خدمات خود را به بهترین شکل به دیگران عرضه کرده و معرفی نماید.

تعریف خلاصه:

مهارت گفتگو و مذاکره، یعنی توانایی بیان خواسته ­ها و نظرات خود به دیگران، شنیدن نظرات و خواسته­ های دیگران و رسیدن به تفاهم و تعامل مشترک.

راهکارهای تقویت مهارت گفتگو  در دانش ­آموزان:

 بهترین روش برای آموزش هر مهارتی به دانش­آموزان از جمله مهارت گفتگو و مذاکره، بکارگیری این مهارت توسط خود بزرگترهاست. بدین معنا که معلمان و والدین باید خود در این زمینه عملکرد بهتری نشان دهند و به صورت عملی از این مهارت برای تعامل با دانش­آموز استفاده کنند.

 درباره موضوعات و خواسته­ های مختلف دانش­آموزان با آنها گفتگو کنید و با پرهیز از روش تحکم، تلاش نمایید به آنها اجازه دهید خواسته­ها و نیازهای خود را از مسیر گفتگو و مذاکره دنبال کنند.

 به دانش ­آموزان یاد دهید که باید با دقت به حرف و سخن دیگران گوش دهند و از این مسیر به کیفیت گفتگوهای خود بیفزایند. به آنها گوشزد کنید که انسان­ها می­توانند دارای نگرش­ها و خواسته­ های متفاوتی باشند و رابطه موثر به معنای یافتن راهکارهایی میانه است که خواسته­ های طرفین را به صورت حداکثری تامین می­کند.

 در امور مختلف اقتصادی از مشارکت دانش­ آموزان استفاده کنید. برای مثال اگر خریدی کرده­ اید و می­خواهید تخفیف بگیرید، این کار را با مشارکت فرزندتان انجام دهید تا به صورت عملی این مهارت را از شما یاد بگیرند.

مهارت خلاقیت و ابتکار:

همانطور که در بخش تعریف تاکید کردیم کارآفرینی به معنای تخریف خلاقیت است. شخصی می­تواند نام کارآفرین بر خود بگذارد که بتواند با داشته­ ها و شرایط فعلی، راهکارهایی طلایی­تر و کارآمدتر را ارایه دهد و کیفیت عملکرد یک کسب و کار را بهبود بخشد.

تعریف خلاصه:

خلاقیت و ابتکار یعنی توانایی بهره­گیری موثر از داشته­ها و ظرفیت­ های فعلی برای طراحی راهکارهایی جدید و نوآورانه که به بهبود عملکرد افراد و دستیابی به نتایج مطلوب­تر منتهی می­شوند.

راهکارهای تقویت مهارت خلاقیت در دانش آموزان:

از آنجایی که دانش­ آموزان تحت یک نظام تحصیلی هماهنگ هستند، مدرسه فرصت مناسبی را در اختیار مربیان قرار می­دهد تا در قالب طرح پروژه­های هوشمندانه، آنان را در برابر پدیده­ها و خواسته­ های متفاوتی قرار دهند و از آنان بخواهند از مسیر خلاقیت و ابتکار به نتایج مطلوب دست یابند.

برای طرح این پروژه­ ها می­توانید از فضای مجازی و اینترنت استفاده کرده و از پروژه­ های آزموده شده استفاده کنید.

 بیش از حد برای انجام امور امکانات مختلف را در اختیار دانش­ آموزان قرار ندهید. به آنها یاد دهید برای رسیدن به خواسته­ های خود از داشته ­های موجود استفاده کنند.

یادتان باشد دادن امکانات زیاد به نوجوان تنها ثمره­اش آن است که انتظارات آنها را به شکل غیر واقعی افزایش داده و آنان را به افرادی طلبکار تبدیل می­کند.

 ایده ­هایی که نوجوانان مطرح می­کنند را با روی باز بشنوید و هرگز ایده­ ها و نظرات آنها را مورد تمسخر قرار ندهید.

 از دانش­ آموزان بخواهید ایده ­های خود را دنبال کنند. تشویق و حمایت شما آنها را دلگرم می­کند که خلاقیت خود را پیگیری و خلاقیت خود را به منحصه ظهور برسانند.

 دانش­ آموزان را تشویق کنید سرگذشت افراد خلاق و موفق مثل استیوجابز، غول عرصه تکنولوژی­های مدرن را مطالعه و با روش­های آنان برای غلبه بر مشکلات و نواقص آشنا شوند.

 آشناسازی جامع دانش ­آموزان با کسب و کارهای مختلف:

بعد و در حین انگیزه ­بخشی و تقویت مهارت­ های ضروری مورد نیاز برای موفقیت دانش­آموزان در عرصه کارآفرینی، مهمترین اقدامی که برای موفقیت این اقدام انجام داد، آگاه کردن دانش­ آموزان از کسب و کارهای مختلف و عرصه­ های متفاوتی است که برای کارآفرینی می­توانند انتخاب کنند.

این امر به این لحاظ ضروری و دارای اهمیت ویژه است که ما هرگز نباید در عرصه کارآفرینی شغل یا حرفه­ای را به دانش­ آموزان تحمیل کنید. چراکه همانطور که گفتیم کارآمدی و موفقیت این کارآفرینی در گرو انگیزه و اشتیاق بالای خود دانش­ آموزان است.

بنابراین یکی از مهمترین اقدامات در این حوزه که باید در برنامه­ ریزی به صورت جدی مد نظر قرار گیرد، این است که به دانش­ آموزان کمک کنیم از مسیر آشنا شدن با مشاغل مختلف، سلیقه و علاقه اصلی خود را شناسایی کنند.

بدین ترتیب آنها با اشتیاق مطلوبی به عرصه کارآفرینی وارد می­شوند و وقتی این حوزه را متناسب با خواست و نیاز واقعی خود دیده و از فرایند کار کسب لذت می­کنند، می­توانند هدفی متعالی و ارزشمند را نیز برای خود تعریف کنند.

راهکارهای آگاهی­ بخشی به دانش ­آموزان کارآفرین – عبدالله مروارید