اثر تماشاگر (‌منتشر شده در روزنامه ی شرق )

در آزمایش لاتنی و دارلی و حادثه قتل جنوویس با پدیده “اثر تماشاگر“مواجه هستیم یعنی هر چه تعداد حاضران و ناظران یک صحنه اضطراری بیشتر باشد احتمال کمک این شاهدان به فرد یاری طلب کمتر خواهد شد و در صورتیکه افراد احساس کنند تنها هستند احتمال کمک کردن بیشتر می شود.

مشابه حادثه قتل جنوویس حادثه ای در تیر ماه سال جاری در شهر مشهد بلوار دانش آموز اتفاق افتاده است .نگارنده با ۲ نفر از شاهدان عینی حادثه گفتگو کرده ام.هر دو نفر اظهار کردند همسایگان زیادی از پشت پنجره های منزلشان از ساعت ۲۳:۳۰ تا ۲۴ شاهد ضرب و شتم مردی با زنجیر و چوب توسط یک نفر و ۲ همدستش بودندو هیچ عکس العملی نشان نداده اند.بعد از متواری شدن ضارب و همدستانش مضروب تقاضای آب می کند اما یکی از همسایگان می گوید:ما آب نداریم!!!!

هنجار های متفاوت در یاری رساندن

الیوت ارونسون روانشناس اجتماعی معاصر در کتاب خود یک توضیح ممکن برای مورد فوق را مربوط به وجود هنجارهای متفاوت برای یاری رساندن در شهرهای بزرگ در مقایسه در شهرهای کوچکتر می داند.

تاثیر همرنگی با جماعت بر اثر تماشاگر

آزمایشهای متعدد در رابطه با اثر تماشاگر مشخص کرده اند که احتمال دریافت کمک در مناطق غیر شهری بیشتر از مناطق شهری است.یکی از رفتارهای انسانی رفتار همرنگی با اکثریت جامعه است.شاید یکی از دلایل کمتر کمک کردن در موقعیتی که شاهدان بسیاری دارد گرایش فرد به انجام رفتار صحیح باشد ، رفتاری که از نظر اکثریت افراد حاضر قابل قبول باشد.

در واقع انسان آموخته است در موقعیت های مبهم ، نشانه های لازم را از دیگران کسب کند و به نوعی الگوسازی و همانند سازی کند.شاید به همین دلیل در موقعیتهای اضطراری وقتی افراد احساس کنند که تنها شاهد صحنه هستند احتمال کمک رسانی افزایش می یابد.

تاثیر تداخل مسئولیت بر اثر تماشاگر

علاوه بر موارد فوق در حوادث یا آزمایشاتی از این قبیل پدیده دیگری تحت عنوان “تداخل مسئولیت”نیز وجود دارد.یعنی هر تماشاگر ممکن است احساس کند که یاری رساندن به فرد حادثه دیده منحصرا در مسئولیت وی نیست ، زیرا دیگران نیز شاهد این صحنه هستند و هر تماشاگر ممکن است احساس کند که دیگری باید کاری انجام دهد نه او!

آقای ارونسون در کتاب روانشناسی اجتماعی خود از تجربه ای شخصی نام می برد که در اردویی رفتار “هم اردویی ها” با فردی که نیاز به کمک داشته متفاوت بوده و اکثر افراد اردو به کمک شتافته بودند.

وی نتیجه گیری می کند که ممکن است در بین مردمی که علایق ، شادی ها ،سختی ها،و شرایط محیطی یکسانی دارند ، نوعی احساس “سرنوشت مشترک” یا دو جانبه پدید آید،احساس دو جانبه ای که از احساس موجود در بین مردمی که صرفا ساکنان یک کشور،یک منطقه یا یک شهرند،قوی تر است.

شاید یکی از دلایل مهمی که اکثر حکومتهای استبدادی مخالفت سرسختی با ایجاد و فعالیت تشکل های مختلف دارند همین باشد تا از ایجاد احساس “سرنوشت مشترک”جلوگیری کنند.چه اینکه انواع تشکل ها می تواند احساس تعلق قوی در افراد ایجاد کند و انسانها را از نقش تماشاگر بودن خارج و در نقش بازیکن وارد میدان نماید.

چند عامل موثر در کمک رسانی

البته ارونسون بیان می کند چند عامل در کمک رسانی بیشتر دخالت دارند از جمله تعریف موقعیت بعنوان موقعیت اضطراری است.عامل بعدی قبول مسئولیت برای مداخله است یعنی اینکه هر فرد به این قطعیت برسد که در قبال حادثه ای که در حال وقوع است مسئول است.عامل برآورد هزینه های مداخله و یاری رسانی نیز مهم است. طبیعی است در افرادی که نیاز به بقا و امنیت بالایی دارند احتمال مداخله با تصور به مخاطره افتادن خود فرد کاهش می یابد.

در پایان باید امیدوار باشیم اگر شاهد صحنه یاری خواهی بودیم با رد همه احتمالات مسئولیت گریزانه از جمله دروغین بودن صحنه،دوربین مخفی بودن،سندرم”به من چه!”که سندرم شایعی شده است و رد همه احتمالات مسئولیت گریز دیگر،اقدامی در خور بعد انسانی خود انجام دهیم.